कृत्रिम बुद्धिमता (Artificial Intelligence–AI)  विश्वव्यापी रूपमा शिक्षा क्षेत्रमा नयाँ सम्भावनाहरू सिर्जना गरिरहेको छ। विकसित मुलुकहरूमा एआई आधारित व्यक्तिगत सिकाइ, मूल्याङ्कन, सामग्री निर्माण तथा शैक्षिक व्यवस्थापनका अभ्यासहरू तीव्र गतिमा विस्तार भइरहेका छन्। तर नेपाल जस्तो सीमित स्रोत, साधन, प्रविधिगत पहुँच तथा दक्ष जनशक्ति भएको देशमा एआईको उपयोग कसरी प्रभावकारी र व्यावहारिक बनाउन सकिन्छ भन्ने प्रश्न महत्त्वपूर्ण छ। यहाँ मैले नेपालको विद्यालय शिक्षाको वर्तमान अवस्थाको विश्लेषण गर्दै सीमित साधन र स्रोतबीच पनि एआईको अधिकतम उपयोगमार्फत शिक्षण सिकाइ, शिक्षक व्यावसायिक विकास, शैक्षिक व्यवस्थापन तथा समावेशी शिक्षामा गुणात्मक सुधार ल्याउने सम्भावनाहरूको केलाउने प्रयास गरेको छु जहाँ विशेषगरी कम लागत, स्थानीय सन्दर्भ, शिक्षक सशक्तीकरण तथा मानव–केन्द्रित एआई प्रयोगमा जोड दिएको छु ।

 

परिचय
२१औँ शताब्दीको शिक्षा ज्ञान हस्तान्तरणमा मात्र सीमित नभई समस्या समाधान, सिर्जनशीलता, आलोचनात्मक चिन्तन तथा डिजिटल साक्षरताको विकासमा केन्द्रित हुँदै गएको छ। यस परिवर्तनशील परिवेशमा एआई एक शक्तिशाली उपकरणका रूपमा उदाएको छ। ChatGPT, Gemini, Copilot लगायतका एआई प्रणालीहरूले सूचना प्राप्ति, सामग्री निर्माण, विश्लेषण तथा अन्तरक्रियात्मक सिकाइलाई सहज बनाएका छन्।

नेपालको विद्यालय शिक्षामा अझै पनि शिक्षक अभाव, स्रोत सामग्रीको कमी, दुर्गम भौगोलिक अवस्था, ठूलो विद्यार्थी–शिक्षक अनुपात, कमजोर सिकाइ उपलब्धि तथा सीमित प्राविधिक पहुँचजस्ता चुनौतीहरू विद्यमान छन्। यस्ता समस्याहरू समाधान गर्न एआई कुनै जादुमय उपाय नभए पनि उपलब्ध स्रोतहरूको प्रभावकारी उपयोग गरी शिक्षाको गुणस्तर सुधार गर्ने महत्वपूर्ण माध्यम बन्न सक्छ ।

 

नेपालको विद्यालय शिक्षाका प्रमुख चुनौतीहरू
नेपालको शैक्षिक गुणस्तर सुधारमा निम्न चुनौतीहरू प्रमुख छन् :
दक्ष शिक्षक र निरन्तर पेशागत सहयोगको अभाव
धेरै विद्यालयमा विषयगत दक्षता, आधुनिक शिक्षण विधि तथा निरन्तर व्यावसायिक सहयोगको कमी देखिन्छ।
सिकाइ सामग्रीको सीमित उपलब्धता
स्थानीय भाषा, स्थानीय सन्दर्भ तथा विभिन्न क्षमता भएका विद्यार्थीका लागि उपयुक्त सामग्री पर्याप्त मात्रामा उपलब्ध छैनन्।
ठूलो कक्षाकोठा र व्यक्तिगत सिकाइको कमी
एक शिक्षकले धेरै विद्यार्थीलाई पढाउनुपर्ने अवस्थाले व्यक्तिगत सिकाइ आवश्यकताको सम्बोधन गर्न कठिन बनाउँछ।
दुर्गम क्षेत्रमा पहुँच समस्या
इन्टरनेट, पुस्तकालय, प्रयोगशाला तथा अन्य शैक्षिक स्रोतको पहुँच न्यून छ ।
शैक्षिक व्यवस्थापनमा तथ्याङ्कको कमजोर प्रयोग
धेरै विद्यालयहरूमा निर्णय प्रक्रियामा तथ्याङ्क तथा प्रमाणमा आधारित अभ्यास अझै सीमित छ ।

सीमित स्रोतमा एआई प्रयोगका व्यावहारिक सम्भावनाहरू :
शिक्षकको सहायकका रूपमा एआई
नेपालको सन्दर्भमा एआईले शिक्षकलाई विस्थापित गर्ने होइन, सशक्त बनाउने भूमिका खेल्न सक्छ ।

पाठयोजना निर्माण
शिक्षकहरूले एआईको सहयोगमा पाठयोजना तयार गर्न, सिकाइ उद्देश्य निर्धारण गर्न, गतिविधिमूलक शिक्षण रणनीति बनाउन, कक्षा अनुकूल अभ्यास प्रश्न तयार गर्न सक्छन् । यसले तयारीमा लाग्ने समय घटाएर शिक्षणको गुणस्तर सुधार गर्न मद्दत गर्दछ।

बहुभाषिक सामग्री निर्माण
एआईले नेपाली, अंग्रेजी तथा स्थानीय भाषामा सामग्री तयार गर्न सहयोग गर्न सक्छ। यसले मातृभाषामा आधारित शिक्षालाई थप प्रभावकारी बनाउन सक्छ।

व्यक्तिगत सिकाइ (Personalized Learning)
प्रत्येक विद्यार्थीको सिकाइ गति फरक हुन्छ । एआई आधारित प्रणालीहरूले कमजोर पक्ष पहिचान गर्न, स्तरअनुसार अभ्यास सामग्री उपलब्ध गराउन, अतिरिक्त व्याख्या प्रदान गर्न, स्वअध्ययनलाई सहयोग गर्न सक्छन्। एक शिक्षकले सबै विद्यार्थीलाई समान रूपमा व्यक्तिगत सहयोग दिन नसक्ने अवस्थामा ब्क्ष् प्रभावकारी सहायक बन्न सक्छ।

 मूल्याङ्कन प्रणालीको सुधार
एआईले निम्न कार्यहरूमा सहयोग गर्न सक्छ :
वस्तुगत प्रश्न जाँच, अभ्यास प्रश्न निर्माण, मूल्याङ्कन निर्देशिका निर्माण, सिकाइ प्रगति विश्लेषण, पृष्टपोषण (Feedback) तयार गर्ने
शिक्षकको प्रशासनिक कार्यभार घट्दा उनीहरूले शिक्षण र विद्यार्थी सहयोगमा बढी समय दिन सक्छन्।

समावेशी शिक्षामा एआईको भूमिका
नेपालले समावेशी शिक्षालाई प्राथमिकता दिएको छ। एआईले  दृष्टिविहीन विद्यार्थीका लागि Text-to-Speech श्रवण कठिनाइ भएका विद्यार्थीका लागि Captioning सिकाइ कठिनाइ भएका बालबालिकाका लागि सरल सामग्री भाषा रूपान्तरण सेवाहरू उपलब्ध गराउन सक्छ। यसले शिक्षामा समान पहुँच विस्तार गर्न सहयोग पुर्‍याउँछ । 

शिक्षकको निरन्तर पेशागत विकास
दुर्गम क्षेत्रमा रहेका शिक्षकहरूले विशेषज्ञ प्रशिक्षकको प्रत्यक्ष पहुँच पाउन नसक्ने अवस्था सामान्य छ । एआई आधारित प्रणालीहरूले प्रशिक्षण सामग्री उपलब्ध गराउने, विषयगत जिज्ञासाको उत्तर दिने, शिक्षण रणनीति सुझाव दिने, अनुसन्धान र नवप्रयोगमा सहयोग गर्ने कार्य गर्न सक्छन्। यसरी एआई  “२४ घण्टा उपलब्ध व्यावसायिक सहयोगी” को रूपमा प्रयोग हुन सक्छ।

विद्यालय व्यवस्थापनमा एआई 
विद्यालय नेतृत्व तथा व्यवस्थापन सुधारमा एआईको प्रयोग गर्न सकिन्छ।
उदाहरण :
विद्यार्थी उपस्थितिको विश्लेषण, सिकाइ उपलब्धिको पहिचान, जोखिममा रहेका विद्यार्थी पहिचान, शैक्षिक योजना निर्माण, प्रतिवेदन लेखन । यसले तथ्याङ्कमा आधारित निर्णय प्रक्रियालाई बलियो बनाउँछ ।

कम लागतमा एआई प्रयोगका रणनीतिहरू
नेपालको आर्थिक तथा प्राविधिक यथार्थलाई ध्यानमा राख्दै निम्न रणनीतिहरू उपयुक्त देखिन्छन् ।
मोबाइल–आधारित एआई प्रयोग
नेपालमा कम्प्युटरभन्दा स्मार्टफोनको पहुँच बढी छ। त्यसैले : ChatGPT, Gemini, AI Translator, Voice Assistant जस्ता उपकरणहरू मोबाइलमार्फत उपयोग गर्न सकिन्छ।

साझा डिजिटल स्रोत केन्द्र
प्रत्येक विद्यालयमा महँगो पूर्वाधार निर्माण गर्नुभन्दा पालिका स्तरमा डिजिटल स्रोत केन्द्र, साझा कम्प्युटर प्रयोगशाला, सामुदायिक सिकाइ केन्द्र स्थापना गर्न सकिन्छ।

खुला स्रोत (Open Source) प्रविधि
निःशुल्क वा कम लागतका एआई उपकरणहरूको प्रयोगलाई प्राथमिकता दिनुपर्छ ।
 चरणबद्ध कार्यान्वयन
सबै विद्यालयमा एकैपटक लागू गर्नुको सट्टा नमूना विद्यालय, पाइलट परियोजना, अनुभव आदानप्रदान विस्तार मोडेल प्रभावकारी हुन सक्छ।

सम्भावित जोखिम र सावधानीहरू :
एआईको प्रयोगसँगै केही चुनौतीहरू पनि छन्।
डिजिटल विभाजन

प्रविधिमा पहुँच भएका र नभएका विद्यार्थीबीचको अन्तर बढ्न सक्छ।

तथ्यगत त्रुटि
एआईले कहिलेकाहीँ गलत वा अपूर्ण सूचना दिन सक्छ। त्यसैले शिक्षकको समीक्षा आवश्यक हुन्छ।
आलोचनात्मक चिन्तनमा असर
विद्यार्थीहरूले उत्तर मात्र खोज्ने र सोच्ने प्रक्रिया कमजोर हुने जोखिम रहन्छ ।
गोपनीयता र डेटा सुरक्षा
विद्यार्थीका व्यक्तिगत विवरणहरूको सुरक्षित व्यवस्थापन आवश्यक छ।
शिक्षकको भूमिकाबारे भ्रम
एआई शिक्षकको विकल्प होइनस शिक्षकको प्रभावकारिता बढाउने उपकरण हो भन्ने स्पष्ट बुझाइ आवश्यक छ।

नीतिगत सुझावहरू
नेपालमा विद्यालय शिक्षामा एआईको प्रभावकारी उपयोगका लागि निम्न कदम आवश्यक छन् :
राष्ट्रिय ब्क्ष् तथा शिक्षा नीति निर्माण।

शिक्षकका लागि एआई साक्षरता कार्यक्रम सञ्चालन।

स्थानीय भाषामा एआई सामग्री विकास।

विद्यालय तहमा डिजिटल पूर्वाधार विस्तार।

 एआई प्रयोगसम्बन्धी नैतिक मापदण्ड निर्माण।

 विश्वविद्यालय, प्रविधि कम्पनी र विद्यालयबीच सहकार्य।

समावेशी तथा समान पहुँच सुनिश्चित गर्ने कार्यक्रम सञ्चालन।

निष्कर्ष
नेपालको विद्यालय शिक्षा प्रणालीले सीमित स्रोत, साधन र पहुँचका अनेक चुनौतीहरू सामना गरिरहेको छ। यद्यपि एआईले यी सबै समस्याको पूर्ण समाधान दिन नसके पनि उपलब्ध स्रोतहरूको दक्ष उपयोग गर्दै शिक्षण सिकाइ प्रक्रियालाई थप प्रभावकारी, समावेशी तथा गुणस्तरीय बनाउन महत्वपूर्ण योगदान पुर्‍याउन सक्छ। विशेषगरी शिक्षक सशक्तीकरण, व्यक्तिगत सिकाइ, मूल्याङ्कन सुधार, समावेशी शिक्षा तथा शैक्षिक व्यवस्थापनमा एआईको प्रयोगले ठूलो सम्भावना बोकेको छ।

नेपालको सन्दर्भमा सफलताको आधार अत्याधुनिक प्रविधिको उपलब्धताभन्दा पनि शिक्षकको क्षमता विकास, स्थानीय आवश्यकता अनुसारको प्रयोग, कम लागतका समाधान तथा मानव–केन्द्रित दृष्टिकोणमा निहित छ। त्यसैले एआईलाई शिक्षकको प्रतिस्पर्धी होइन, शिक्षाको गुणस्तर सुधार गर्ने सहयात्रीका रूपमा ग्रहण गर्दै योजनाबद्ध र जिम्मेवार उपयोग गर्न सके विद्यालय शिक्षा रूपान्तरणको नयाँ अध्याय सुरु हुन सक्छ भन्ने लाग्दछ ।

 

(लेखक : लामो समयदेखी विभिन्न राष्ट्रिय तथा अन्तर्राष्ट्रिय संस्थाहरुमा शिक्षा विज्ञको रुपमा कृयाशिल हुनुहुन्छ ।)