“मेरी आठबर्षकी छोरीको प्राय: दोहोरिईरहने डाइलग ‘बाबा/मामुले मोबाइल चलाउन दिनु पर्‍यो नि’ वा ‘एकछिन मात्रै के’ भन्ने हो । हामी बाउआमाले ‘मोबाइलबाटै कत्ति कुरा पढ्न सकिन्छ’ र ‘मोबाइल धेरै नचलाउन सानू’ दुईजिब्रे आपत्ति जनाउँदा आउने उनको प्रतिक्रिया हो । मलाई लाग्छ, यो नियति हाम्री छोरी उमेर समूहका बालबालिका हुने प्रायः घरपरिवारको हो ।

 

वास्तवमा उनीहरूको नजरमा हामी नै दुईजिब्रे भएका छौँ । प्रविधिको विकाससँगै बालबालिकामा मोबाइल प्रयोगको सीमितता कसरी निर्धारण गर्ने ? एउटा चुनौती बनेको छ । यो प्रश्न आजको अभिभावकत्वको चुनौती बनेर उभिएको  छ। मोबाइल फोन, ट्याबलेट र इन्टरनेटले संसारलाई औँलाको टुप्पोमा ल्याइदिएको छ। सिकाइ, मनोरञ्जन, संवाद र सूचना सबै कुरा केही सेकेन्डमै उपलब्ध हुने युगमा हामी बाँचिरहेका छौँ। तर यही सुविधाले एउटा गम्भीर बहस जन्माएको छ—बालबालिकाको हातमा मोबाइल कति, कहिले र कसरी ?

 

एकातिर हामी अभिभावक स्वयं मोबाइलमा निर्भर हुँदै गएका छौँ। समाचार पढ्नेदेखि बैंकिङ, कामकाज, सामाजिक सञ्जाल, अध्ययन र किनमेलसम्म मोबाइल अपरिहार्य बनिसकेको छ। बालबालिकाले हामीलाई घण्टौँ स्क्रीनमा झुकेको देख्छन् । त्यसपछि उनीहरूले सोच्ने या सोध्ने स्वाभाविक प्रश्न हो—“तपाईंलाई हुने, मलाई किन नहुने ?”

 

समस्या मोबाइलमा मात्र छैन, समस्या यसको प्रयोगको संस्कृतिमा छ। हामीले बालबालिकालाई मोबाइललाई ‘खतरनाक वस्तु’ जस्तो चित्रित गर्छौँ, तर आफैँ त्यसैमा हराइरहेका हुन्छौँ। यसले बालमस्तिष्कमा द्विविधा पैदा गर्छ। उनीहरूलाई लाग्छ, मोबाइल कुनै निषेधित 'खतरनाक खेल' हो -जति रोक्यो, उति आकर्षक ।

 

अर्कोतर्फ, मोबाइल पूर्ण रूपमा निषेध गर्ने सोच पनि व्यवहारिक देखिँदैन। आजको डिजिटल युगमा प्रविधिको पूर्ण निषेध पनि सम्भव छैन, आवश्यक पनि होइन। विद्यालयका गृहकार्य, शैक्षिक भिडियो, सिर्जनात्मक सामग्री, भाषा सिकाइ वा जिज्ञासा मेट्ने थुप्रै अवसर डिजिटल माध्यमले दिएको छ। प्रश्न मोबाइल दिने कि नदिने होइन; प्रश्न हो—कस्तो प्रयोग सिकाउने ?

 

विश्व स्वास्थ्य संगठन तथा विभिन्न बालमनोविज्ञानसम्बन्धी अध्ययनहरूले सानो उमेरमा अत्यधिक स्क्रीन समयले ध्यान केन्द्रित गर्ने क्षमता, निद्रा, सामाजिक व्यवहार र शारीरिक सक्रियतामा असर गर्न सक्ने संकेत गरेका छन्। तर डर देखाएर मात्र समाधान निस्कँदैन। समाधान सन्तुलनमा छ।

 

बालबालिकाका लागि मोबाइल प्रयोगको सीमा निर्धारण गर्दा केही सरल तर प्रभावकारी अभ्यास उपयोगी हुन सक्छन्। पहिलो, घरमै साझा नियम बनाउने—खानाखाने बेला मोबाइल नचलाउने, सुत्नुअघि निश्चित समयसम्म स्क्रीन बन्द गर्ने, गृहकार्य वा खेलकुदपछि सीमित समय प्रयोग गर्ने । दोस्रो, अभिभावक स्वयं उदाहरण बन्ने—यदि हामीले “मोबाइल कम चलाऊ” भन्दै आफैँ निरन्तर स्क्रोल गरिरहेका छौँ भने हाम्रो सन्देश कमजोर हुन्छ। तेस्रो, मोबाइललाई ‘बेबीसिटर’ नबनाउने—बालबालिका चुप गराउन हरेक पटक स्क्रीन थमाइदिँदा उनीहरूको भावनात्मक नियन्त्रण कमजोर हुन सक्छ।

 

सबैभन्दा महत्वपूर्ण कुरा, मोबाइलको विकल्प सिर्जना गर्नु हो। कथा सुनाउने, सँगै खेल्ने, चित्र बनाउने, बाहिर घुमाउने वा उमेरअनुसार जिम्मेवारी दिने कामले स्क्रीनको आकर्षण स्वाभाविक रूपमा घटाउन सक्छ। बालबालिका केवल मोबाइल चाहँदैनन्; उनीहरू ध्यान, संवाद र सहभागिता खोजिरहेका हुन्छन्।

 

सायद हामीले स्वीकार गर्नुपर्ने सत्य के हो भने, यो लडाइँ मोबाइलसँगभन्दा बढी हाम्रो आफ्नै बानीसँग छ। बालबालिकालाई डिजिटल अनुशासन सिकाउनुभन्दा पहिले हामीले आफ्नो स्क्रीन संस्कृतिमाथि प्रश्न उठाउनुपर्छ। किनकि उनीहरूले हाम्रो कुरा भन्दा बढी हाम्रो व्यवहार पढिरहेका हुन्छन्।

 

अन्ततः, प्रविधिलाई शत्रु ठान्ने वा अन्धविश्वासजस्तै स्वीकार्ने दुवै अतिवाद उपयुक्त होइनन्। मोबाइललाई अवसर र जोखिम दुवैको रूपमा बुझ्दै, उमेरअनुसार सीमित, सुरक्षित र उद्देश्यपूर्ण प्रयोगको संस्कृति निर्माण गर्नु नै आजको अभिभावकत्वको मुख्य जिम्मेवारी हो। नत्र, हाम्रा बालबालिकाले हामीलाई सधैँ एउटै प्रश्न सोधिरहनेछन्—“मोबाइल तपाईंलाई चाहिने, हामीलाई किन नचाहिने ?”

(लेखक लामो समयदेखी विभिन्न राष्ट्रिय तथा अन्तर्राष्ट्रिय संस्थाहरुमा शिक्षा विज्ञको रुपमा कृयाशिल हुनुहुन्छ ।)